विनोद शर्मा, काठमाडौँ, १७ माघ । तपाईँ दिनमा कति लिटर पिसाब गर्नु हुन्छ ? हिसाब निकाल्नु भएको छ ? हरेक दिन हिसाब निकालेर पिसाब सङ्कलन गर्न थाल्नुभयो भने तपाईँको आम्दानी बढछ, राज्यको अर्बौँ रुपैयाँ पनि बचत हुन्छ । 
चितवनको इच्छाकामना गाउँपालिका वडा नम्बर ३ का कुसुम गुरुङ घरबाट काममा निस्किदा आवश्यक बन्दोबस्तीका सबै सामानसँगै, एउटा बोतल अनिवार्य बोक्नु हुन्छ । त्यो बोतल पानी खानका लागि होइन, कतै पिसाब लागि हाल्यो भने सङ्कलन गरेर घर ल्याउनका लागि हो । ‘अहिले हामी वनपाखा जाँदा पनि हामीसँग अनिवार्य एउटा बोतल हुन्छ । हामी बाहिर कतै पिसाब गर्दैनौँ ।’ कुसुमले भन्नुभयो, ‘वनपाखा घाँसदाउरा जाँदा पनि पिसाब आइहाल्यो भने त्यही बोतलमा पिसाब गरेर घरमा ल्याएर राख्छौँ । मैंले कागतीको बिरुवामा एकमहिनाको समयमा दुईपटक प्रयोग गरेको छु ।’ 
गुरुङको घरमा ५ जना सदस्य छन् । ३ जना बालबालिका विद्यालय जान्छन् । हरेकको चिन्ता पिसाब लागि हाल्यो भने कतै खेर जाला कि भन्नेमै हुन्छ । गुरुङ परिवारले प्लास्टिकको ड्रममा दैनिक १० देखि १२ लिटर पिसाब सङ्कलन गर्छ । ‘पहिला त पिसाबलाई छि† भनेर फोहोर भनेर मतलबै गर्दैनथ्यौँ । अहिले त्यही पिसाबलाई मैले आफूलाई भन्दा महŒवमा लिन्छु ।’ उहाँले भन्नुभयो, ‘पिसाब भएपछि युरिया र विषादी प्रयोग गर्न परेन । एक लिटर पिसाबमा ३ देखि १० लिटर पानी मिसाएर प्रयोग गर्दा सिंचाईको पनि काम गर्ने रहेछ ।’ लसुन, आलु, प्याज लगायतमा पानी, मल र विषादीको रूपमा पिसाबलाई प्रयोग गरिरहेको कुसुम गुरुङ बताउनुहुन्छ । कुसुमको घरबाट १५ मिनेटको पैदल दुरीमा रहेको माँझगाउँ माध्यमिक विद्यालयले पनि पिसाब सङ्कलन गर्न थालेको ५ वर्ष हुन लाग्यो । एक सय ४३ जना विद्यार्थीबाट साप्ताहिक रूपमा करिब ५ सय लिटरसम्म पिसाब जम्मा हुन्छ । प्रधानाध्यापक कमल गुरुङका अनुसार त्यही पिसाबलाई मलको रूपमा प्रयोग गरेर विद्यालयले तरकारी खेती गरिरहेको छ । 
कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर नगरपालिका वडा नम्बर ९ का ज्ञानबहादुर रावतले पनि १० वर्षदेखि पिसाब बैँक सञ्चालन गर्दै आउनु भएको छ । गाउँलेबाट दिनमा ५ सय लिटर पिसाब रावतले प्रति लिटरको एक रुपैँयाँका दरले किन्नुहुन्छ । त्यही पिसाबको हिसाव निकाल्दै ७ कट्ठामा तरकारी खेती गर्दा उहाँले रासायनिक मल किन्ने हजारौँ रुपैयाँ जोगाइरहनु भएको छ । एकजना बयस्क व्यक्तिले एक वर्षमा ५ सय लिटरभन्दा बढी पिसाब गर्न सक्छ । त्यति पिसाबले एक रोपनी जग्गामा वर्षभरि गर्ने खेतीका लागि मल, सिंचाइ र विषादीको काम गर्छ । 
पाँच जनाको परिवारबाट सङ्कलन भएको पिसाबले ५ रोपनी जग्गाका लागि प्रयोग गर्ने रासायनिक मलको खर्च बचत गर्ने मानवमुत्र व्यवस्थापन अभियन्ता श्रीरेन्द्र प्रकाश पोखरेलको दावी छ । कृषि मन्त्रालयका अनुसार नेपालमा वार्षिक १६ अर्बको मल आवश्यक पर्छ । सरकारले मात्रै झण्डै ११ अर्बको मल किन्ने गरेको छ । 
विज्ञहरूका अनुसार एक व्यक्तिले एक वर्षमा गरेको पिसाबमा भएको नाइट्रोजन झण्डै ९ किलो यूरिया मल बराबर हुन्छ । देशभरका ३ करोड २ लाख नागरिकले वर्षभरिमा फेर्ने पिसाबलाई हिसाव गरेर व्यवस्थित तरिकाले सङ्कलन र प्रयोग गर्ने हो भने २७ करोड १८ लाख किलो अर्थात आवश्यक ७ लाख टन मध्ये २ लाख ७१ हजार ८ सय टन बराबरको रासायनिक मलको आयात कम गराउन सकिन्छ । रासायनिक मल किन्नका लागि हरेक वर्ष बाहिरिने नेपालको करिब ६ अर्ब रुपैयाँ पनि बचत गर्न सकिन्छ ।